Oświetlenie stacji paliw: wiata, sklep, kawiarnia, teren

W nocy kierowca widzi stację paliw z odległości kilometra, wcześniej niż logo i ceny na pylonie. W ciągu tych kilku sekund decyduje, czy zjechać z trasy. Dlatego oświetlenie stacji nie służy tylko do tego, żeby było widać. Zatrzymuje samochód, prowadzi kierowcę od dystrybutora do kasy i zatrzymuje go w kawiarni. Omawiamy stację strefa po strefie: co oświetlać, ile luksów zaplanować, jakie oprawy zamontować i gdzie najczęściej popełnia się błędy.

Stacja paliw to cztery obiekty pod jednym dachem

Nowoczesna stacja łączy obiekt drogowy, strefę przemysłową, sklep i kawiarnię. Każdy z nich ma własne zadanie dla światła. Jedno rozwiązanie dla całej stacji nie działa.

Liczby w tabeli pochodzą z naszego projektu stacji paliw w obwodzie rówieńskim, a nie z norm. Sieci stacji oświetlają według własnych standardów, bo od nich zależy sprzedaż sklepu i kawiarni. Poziomy na towarze są tam kilka razy wyższe niż w normach ogólnych.

Wiata: światła ma być dość, a nie maksimum

Najczęstszy błąd pod wiatą to nadmiar światła. Według przeglądu Lighting Research Center (USA) natężenie oświetlenia pod wiatami stacji często przekracza 1 000 lx. Na stacjach, które LRC zmierzyło samo, w centrum wiaty było od 122 do 1 090 lx. Na jednej z nich po modernizacji nowy system dawał 642-1 055 lx. Dla porównania: sieć TOTAL po modernizacji pracuje na 400 lx przy dystrybutorach i kierowcom to wystarcza.

Nadmiar szkodzi dwa razy. Po pierwsze: płaci się za niego każdej nocy. Po drugie: kierowca wyjeżdża spod wiaty z 1 000 lx na drogę z natężeniem 10-20 lx i widzi różnicę 50-100 razy. Oczy potrzebują czasu na adaptację, a najtrudniej jest starszym kierowcom. Samochód wyjeżdża na drogę właśnie wtedy.

Dlatego wiatę projektuje się od potrzebnego poziomu, a nie od zasady „najjaśniej w okolicy”. Płynne przejście zapewniają jasne słupy i krawędzie terenu, a nie reflektory skierowane z wiaty na zewnątrz.

Płaskie szkło a „soczewka-kropla”

Drugi błąd dotyczy kształtu oprawy. Oprawa z wypukłym szkłem, zwisająca z wiaty, świeci też na boki: w okna sąsiadów, w oczy kierowcom na trasie, w kamery. LRC porównało trzy typy opraw pod wiatami według wskaźnika olśnienia (kryterium 4,0):

• stare oprawy bez ograniczenia światła na boki: od 6,2 do 9,8;
• z wypukłą „soczewką-kroplą”: od 2,3 do 3,0;
• wpuszczane z płaskim szkłem: od 0,8 do 1,5.

Oprawy wpuszczane z płaskim szkłem dały najmniejsze olśnienie i najmniejszą moc na 100 lx: 549 W wobec 1 394 W w starym systemie w stanie, w jakim go zastano. Dlatego na wiacie montujemy oprawy wpuszczane lub natynkowe z płaskim szkłem, bez „kropli”, i nie podświetlamy krawędzi wiaty od dołu.

Strefy zagrożone wybuchem: decyduje wysokość

Przy dystrybutorach paliwa są strefy zagrożone wybuchem. Według kodeksu branżowego EI/APEA dla stacji paliw (cytuje go irlandzki organ bezpieczeństwa pracy HSA) strefa 1 przy dystrybutorze bez systemu odzysku oparów ma promień 4,25 m od miejsca mocowania węża (długość węża plus 0,5 m) i sięga do 1,2 m nad ziemią. Przy działającym odzysku oparów ta przestrzeń należy do strefy 2. W obu strefach dopuszcza się tylko urządzenia w wykonaniu przeciwwybuchowym (Ex). Jeśli wiata stoi na wysokości 4,5-6 m, oprawy w jej płaszczyźnie są poza tymi strefami. Granice stref dla konkretnej stacji określa jednak jej projekt. Dlatego przed wyborem opraw sprawdź rysunek stref, a nie wartość typową.

Pozostałe wymagania dla oprawy pod wiatą są prostsze. Stopień ochrony IP65 lub IP66, bo pod wiatę wpada deszcz i woda z mycia. Wytrzymałość mechaniczna IK08 i wyżej. Zakres pracy od −30 °C, bo zimą wiata nie jest ogrzewana.

Sklep: światło sprzedaje, a nie tylko oświetla

Klient wchodzi do sklepu na stacji na krótko. W kilka minut musi zobaczyć kawę, gorące jedzenie i półki z napojami. Tutaj ogólne równomierne światło przegrywa z akcentowym. Równe światło ogólne sprawia, że w sali widać, ale towar sprzedaje światło pionowe na półkach.

W naszym projekcie stacji w obwodzie rówieńskim światło sali opiera się na 60 reflektorach szynowych SHOOTER-L pod otwartym sufitem. Szynoprzewód wisi na wysokości 3,5 m. 69,5 m szynoprzewodu TRACK-3F biegnie wzdłuż regałów i nad kasą, na towarze do 1 500 lx. Kąty rozsyłu 24°, 38°, 60° dobrano do półek, przejść i szerszych powierzchni. Szynoprzewód ma trzy niezależne obwody. Dlatego część reflektorów podłączono do osobnej grupy oświetlenia awaryjnego, bez odrębnej sieci opraw.

W całej stacji utrzymuj jedną temperaturę barwową 4000 K z Ra 80 i wyżej. Wtedy opakowania, napoje i jedzenie wyglądają naturalnie. Jak dobrać kąty, nachylenie i rozstaw reflektorów, opisaliśmy osobno: jak wybrać reflektory szynowe.

Kawiarnia: inne światło, inne zachowanie

Kawiarni na stacji nie wolno oświetlać jak sklepu. Człowiek siedzi twarzą do sali, więc światło bezpośrednie z reflektorów razi go w oczy. W tym samym projekcie nad stołami wiszą oprawy liniowe LINK w konstrukcjach z roślinami: na stołach jest około 800 lx, ale światło jest miękkie i nie oślepia.

Ladę z gorącym jedzeniem i wyspę kawową oświetlają te same reflektory co salę, ale skierowane na witryny. Jedzenie wygląda apetycznie, a barista widzi, co robi. Do toalet i korytarzy wystarczą oprawy wpuszczane z wąską wiązką, takie jak AISLE w tym projekcie: światło pada w dół i nie oświetla paneli ściennych.

Teren i fasada: być widocznym, nie oślepiając trasy

Wjazdy i parking oświetlają uliczne oprawy wysięgnikowe z optyką drogową. Na stacji z naszego projektu stoją ROUNDABOUT 150 W z optyką T2M i 5000 K. Optyka kieruje światło wzdłuż przejazdu, a zimniejsze światło oddziela teren od ciemnej trasy. Do terenów, parkingów i wiat jest też seria ALLEY z montażem na słupie, wysięgniku lub lameli.

Fasadę i pylon podświetla się tak, aby światło padało na powierzchnię, a nie leciało w niebo i na drogę. Taras może mieć cieplejsze światło niż sklep: w tym projekcie oprawy gruntowe 3000 K podświetlają fasadę przy stolikach, a hermetyczne LINK IP65 oświetlają sam plac.

Sterowanie: oszczędność bez ciemnych dystrybutorów

Największy zasób oszczędności na stacji to godziny pracy. Stacja świeci 24 godziny na dobę, a w nocy samochodów jest wyraźnie mniej. Kilka znanych przykładów:

• sieć TOTAL w Holandii i Belgii podczas modernizacji podniosła natężenie oświetlenia przy dystrybutorach z 200 do 400 lx i jednocześnie zmniejszyła zużycie energii o 70 %, a czujniki ściemniają światło do 70 %, gdy przy dystrybutorze nie ma samochodu (dane Philips);
• projekt oświetlenia jednej ze stacji BP w Nowej Zelandii przewiduje nocne przyciemnianie części wiaty do 30 %;
• badanie dla firmy energetycznej SDG&E w Kalifornii pokazało też odwrotny efekt: na obciążonej stacji dwupoziomowe sterowanie według obecności nie zadziałało ani razu, bo samochody jechały bez przerwy.

Na nowej stacji pod Kijowem, którą projektowaliśmy od projektu oświetlenia do uruchomienia, 227 opraw połączono w system sterowania DALI na platformie Dynalite. Sklep, kawiarnia i teren mają własne grupy i scenariusze. Dlatego stację można przełączyć w tryb nocny bez ani jednego ciemnego kąta. Głównym elementem wnętrza stały się tam perforowane panele świetlne, które działają jednocześnie jako oprawa i jako część projektu.

Wniosek jest prosty: sterowanie ma sens tam, gdzie w nocy są „puste” godziny. Scenariusze według harmonogramu, czujniki obecności w pomieszczeniach służbowych i toaletach oraz osobne grupy dla sklepu, kawiarni, wiaty i fasady działają na każdej stacji. Jak policzyć efekt, pokazaliśmy w artykule o koszcie posiadania oświetlenia. Sprzęt DALI zebraliśmy w dziale sterowanie oświetleniem.

Typowe błędy

• Wiata „na maksimum”: 1 000 lx i więcej pod wiatą oraz ostre przejście do ciemnej trasy.
• Oprawy z wypukłym szkłem lub reflektory skierowane z wiaty na zewnątrz: olśnienie kierowców i światło w oknach sąsiadów.
• Jedna temperatura barwowa na całą stację: zimne światło w kawiarni sprawia, że wygląda jak magazyn.
• Sklep tylko ze światłem ogólnym: równo, ale towar na półkach jest matowy.
• Jedna linia zasilania na wszystko: nie da się przyciemnić wiaty bez wyłączenia sklepu.
• Wybór opraw bez rysunku stref zagrożonych wybuchem.

Jak zaplanować oświetlenie stacji paliw: kolejność działań

1. Podziel stację na strefy: teren, wiata, sklep, kawiarnia, taras, pomieszczenia służbowe.
2. Dla każdej strefy zapisz natężenie oświetlenia, równomierność, temperaturę barwową i Ra.
3. Porównaj wysokość wiaty z rysunkiem stref zagrożonych wybuchem.
4. Wybierz optykę: drogową dla przejazdów, płaskie szkło dla wiaty, wąskie kąty dla towaru.
5. Zaplanuj osobne grupy zasilania i scenariusze sterowania według godzin pracy.
6. Sprawdź wszystko obliczeniami świetlnymi w DIALux przed zakupem.

Oświetlenie stacji paliw od Vision Lighting

Produkujemy oprawy w Ukrainie i wykonujemy obliczenia świetlne dla wszystkich stref stacji. Do sklepu i kawiarni są to reflektory szynowe SHOOTER na szynoprzewodzie TRACK-3F i oprawy liniowe LINK, do terenu i wiat uliczne ROUNDABOUT i ALLEY, do pomieszczeń służbowych wpuszczane AISLE. Przykłady: stacja w obwodzie rówieńskim ze światłem szynowym pod otwartym sufitem, modernizacja sklepu stacji w Kijowie bez przebudowy wnętrza, sieć stacji paliw w Kijowie ze światłem liniowym w sklepie i ulicznym na terenie. Wszystkie projekty stacji zebraliśmy w dziale zrealizowanych projektów.

Często zadawane pytania

Ile luksów potrzeba pod wiatą stacji paliw?

Jednej liczby nie ma, poziom ustala standard sieci. Najważniejsze, aby światło było równe w całej strefie dystrybutorów. Sieć TOTAL osiągnęła podczas modernizacji 400 lx. Wartości 1 000 lx i wyższe, częste na starych stacjach, utrudniają kierowcom przejście do ciemnej drogi przy wyjeździe.

Jaką temperaturę barwową wybrać dla stacji paliw?

Dla terenu i wiaty 4000-5000 K. W sklepie 4000 K z Ra 80 i wyżej, aby towar miał naturalne kolory. Kawiarnia i taras mogą być cieplejsze, 3000-4000 K.

Czy na wiacie potrzebne są oprawy przeciwwybuchowe?

Według kodeksu EI/APEA strefa zagrożona wybuchem przy dystrybutorze sięga 1,2 m nad ziemią. Dlatego oprawy na wiacie na wysokości 4,5-6 m są poza nią. Ostatecznie decyduje o tym rysunek stref zagrożonych wybuchem konkretnej stacji.

Jakie oprawy montować na wiacie?

Wpuszczane lub natynkowe z płaskim szkłem, IP65 lub IP66, IK08 i wyżej, z zakresem pracy od −30 °C. Oprawy z wypukłym szkłem dają więcej olśnienia i światła poza granicami stacji.

Ile można zaoszczędzić na oświetleniu stacji paliw?

Wymiana przestarzałych opraw na LED w znanych przykładach zmniejszała zużycie o 50-70 %. Sterowanie dodaje oszczędność w godzinach, gdy na stacji jest mało samochodów.

Źródła: Lighting Research Center, „Canopy lighting” (pomiary terenowe wiat stacji paliw); HSA (Irlandia), „Fire and explosion risks in service stations”; Flagstaff Dark Skies Coalition; Philips, case study TOTAL; ETCC, raport ET12SDGE0001.